Nico de Mus

Personen: heit Anne, de vader; mem Sjoukje, de moeder; beppe Jelske, de oma; oom Jaap, de oom; Annie, de hulp; juffrouw Visser, schooljuf klas 1; Jelske, de oudste zuster, 12 jaar; Piet, de oudste broer, 11 jaar; Tjitske, zus 10 jaar; Klaas en Folkert, tweeling 9 jaar, Jacob 4 jaar; bakker Beerstra, Trixie, de hond.

Plaats: woonkamer van het gezin Van der Meulen, Van Eijsingalaan 15 Kollum.

Tijd: vrijdag 5 januari 1965, de verjaardag van de tweeling. Oom Jaap heeft een vrije dag. Juf Visser is te gast omdat haar huis wordt verbouwd en haar eigen keuken onklaar is.

Nota’s voor de regisseur: in het midden van de sober ingerichte kamer (vloerbedekking van kokosmatten, een doorgeefluik naar de keuken, schuifdeuren met glas-in-lood naar de voorkamer, schuifdeuren naar de serre, een deur naar een gang en een deur naar een hal, ramen aan straatzijde met uitzicht op de tuin met twee steenperenbomen met restanten van een merelnest zichtbaar, aan de overzijde van de straat een bushokje met vaag zichtbaar de witgekalkte letters Valkema tollenaar) staat een lange eettafel. Aan de muur een lijst met een papier waarop in zwierige letters: ‘Draagt elkanders lasten’. Een zwarte bakelieten telefoon naast het doorgeefluik. Op de vloer een krantenstaander met de Leeuwarder Courant, de Kollumer Courant, de Libelle, een enveloppe met eruit stekend een beduimeld zwart-witte cover van de Sekstant, met, als je heel goed kijkt of inzoomt vingerafdrukken in de maten small en medium. Om de tafel staan 12 stoelen, waarvan 8 gelijke en vier verschillende. Eén aan elk uiteinde, vijf aan de lange zijden. Vanaf de lamp hangen slingers naar de vier muren. Twee stoelen zijn versierd met kleine stukken slinger. Een verdwaalde lampion bungelt aan de lamp. Er klinkt luid geroezemoes en er heerst een lichte spanning vanwege het bezoek van juf Visser. De tafel is bedekt met een stuk tafelzeil met duidelijke slijtageplekken. Op de tafel staan eerst twee grote soeppannen en later twee grote, grijze smeedijzeren pannen met kapucijners, een braadpan met uitgebakken spekjes, twee potten met augurken, een pot zilveruitjes, een pot komkommerschijven, een schaal warme appelmoes. Aan de rechterzijde van elk bord ligt een strook papier van een telmachine en een potlood. Op een tafeltje in de hoek van de kamer ligt een glimmende, lederen bal, het verjaarscadeau dat de tweeling kreeg. In de gang is af en toe een blaffende hond hoorbaar.

Mem (gekleed in een jurk, een schort met op de borst een papieren roos, gemakkelijke schoenen) komt binnen en gaat zitten. Ze zit tegenover de tweeling en naast Jacob en beppe (gekleed in een zwarte jurk, draagt pantoffels en een halsketting van bloedkoralen) en knikt naar heit. Het rumoer verstilt.

Heit: We kunnen beginnen. Sstt.
Vijf kinderen: (beurtelings): Here zegen deze spijzen, amen.
Oom Jaap (kijkt met overduidelijke interesse naar juf Visser tegenover hem) juf komt uit Kollumerpomp, hè?
Juf Visser: Ja, mijn huisje wordt nu verbouwd en vandaag is Huizinga, de installateur bezig. Het water…
Oom Jaap (onderbreekt haar en lacht): In Kollumerpomp is geen voetbalvereniging?
Juf Visser (enigszins verbaasd klinkend): Nee, maar moet dat dan? Ik houd zelf meer van fierljeppen en kievitseieren rapen. (Oom Jaap kijkt verschrikt en niet begrijpend in het rond; juf Visser gnuift en heeft een overwinnaarsblik in haar ogen).
(Ondertussen schenken mem en Annie soep in de diepe borden.)Mem: Er is tomatensoep met balletjes en kippensoep.
Piet: Ik hoef geen soep, hoor.
Klaas en Folkert (tegelijk): Nee, wij ook niet, wij zijn jarig toevallig, dan mogen we de soep overslaan. Wij krijgen vanmiddag ranja en een stuk oranjekoek.
Jacob: En vruchten op sap? Juf, kom ik volgend jaar bij u in de klas? Ik ken de tafels tot vijf al.
Juf Visser: Misschien wel jongen.
Er klinkt een kakofonie van gesprekken, bestek tegen bordranden, de radio pruttelt zacht.
Juf Visser: lekkere soep hoor.
Heit: ja, getrokken met kippenhalsjes van poelier Visser, de halsjes koop ik voor 50 cent per..
Mem: Anne, genoeg, hebben de jongens een goed potlood bij hun bord?
Heit (een beetje verongelijkt omdat hij zijn financieel-economische verhandeling over de aankoop van kippenhalsjes niet kan afmaken): ja, ja, Sjoukje, allemaal geregeld. (Tegen juf Visser): en de halsbotjes kunnen de meisjes gebruiken om kettingen mee te rijgen, kost eigenlijk niks, ook geschikt voor handwerklessen op school, lijkt me. Kijk, (slurpt ze even leeg), blazen kan ook en dan zijn het net een soort van rijgkralen, een soort kleine mergpijpjes.
Annie: Jelske en Tjitske, afruimen graag, schuif de borden maar door het luik dan pak ik ze in de keuken wel aan.
Folkert: mogen wij nog even voetballen in de hal? (Mem schudt lachend haar hoofd).
Annie: dat zou nog wel even kunnen hoor, wij zijn nog bezig.
Piet: weet je wat rijmt op keuken? (Klaas en Folkert lachen en kijken brutaal naar de juf).
Oom Jaap (met een verlekkerde blik op juf Visser): ikke wel man, ik weet er wel twee…
Mem: Piet! Ga even naar de bijkeukendeur, ik geloof dat bakker Beerstra er aankomt.
(Exit Piet, die terwijl de kamer uitgaat wat mompelend zegt): Breuken, deuken, jeuken.
Jelske: Spreuken.
(Jacob doet verwoede pogingen vijf spekjes in zijn broekzak te stoppen):Die zijn taai, ik geef ze aan Trixie.
Tjitske: Beuken.
Juf Visser: Lekker, die warme appelmoes.
Heit: Van eigen boom. Sjoukje en Annie hebben wel vijftig potten geweckt. Met hulp van de kinderen, net een klein fabriekje. Nog geen vijf cent de liter, maar ja, dan moet je de loonkosten buiten beschouwing laten en geen sociale lasten…
Sjoukje: Anne!
Piet (vanachter de deur naar de gang): kreuken.
(De soeppannen worden weggezet en er komen twee grote pannen met grauwe erwten voor in de plaats en een koekenpan met uitgebakken spekjes).
Folkert repeteert hardop de tafels 6 t/m 10. Een keer zes is zes….tien keer tien is tien.
Juf Visser: Wat hoor ik daar?
Heit: Folkert draait alvast even warm, hij is een kei in hoofdrekenen. Jelske, wil jij de spelregels nog even uitleggen, dan kan de juf ook meedoen.
(Ondertussen komt Piet binnen met in zijn kielzog bakker Beerstra)Bakker Beerstra: en ik, kan ik meedoen?
Klaas: zeker, kijk, hier is nog een stoel (Klaas trekt nog een stoel bij voor de bakker). Kijk, een nieuwe bal. (Bakker Beerstra jongleert met de bal en kopt de bal rakelings langs beppe’s hoofd. De bal belandt tegen een raampje in de glas-in-looddeur): O, dat scheurtje zat er al in hoor. Toch?
(Mem doet alsof ze hem niet hoort.)
Jelske: iedereen mag na het aftellen van de klok voor Berichten voor boeren en tuinders beginnen met het eten van grauwe erwten. Gebruik een lepel, dan kan je ze beter tellen. Op de tellijst zet je vinkjes voor elk tiental erwten. Na veertig maak je een hekje. Wie de meeste heeft gegeten is winnaar.
Bakker Beerstra: en tellen stukjes ingelegde komkommer of augurk ook mee?
Folkert: nee en spekjes ook niet.
Klaas: Als tante Tet uit Nes vindt dat iets niet belangrijk is, dan zegt ze: Dat nukt neat. Wat betekent nukken eigenlijk?
(Heit zet de radio harder en iedereen luister naar de klok): en dan volgen nu de Berichten voor boeren en tuinders… (en iedereen begint grauwe erwten te lepelen, ondertussen met de vrije hand een vinkje zittend voor elke tien erwten.)
Juf Visser: dit heb ik nog nooit meegemaakt, prachtig. (Fluisterend tegen heit): Wie heeft dit bedacht? En ze leren gelijk tellen.
Mem (tegen bakker Beerstra): twee tarwe, een halfje wit, twee pakjes roggebrood en kunt u aan het eind van de middag een oranjekoek bezorgen, de jongens zijn namelijk jarig.
Tjitske: De jongens spelen vals! Ik zag Klaas twee vinkjes zetten na één lepel….
Klaas: klopt, ik had daarvoor een streepje overgeslagen, trut.
Mem: Klaas!
Piet: als ik de erwten eerst prak, dan kan ik veel sneller eten….
(Folkert en Klaas kijken belangstellend toe.)
Beppe:(verlaat de tafel en sloft naar de gang): Even pisje.
Mem: Tjitske, breng jij beppe zo meteen even wat toiletpapier?
Juf Visser (kijkt niet begrijpend): Uh?
Mem: Ja, beppe is soms in de war en dan duwt ze zomaar een hele rol toiletpapier in de w.c. De kinderen brengen haar dan wat toiletpapier, zodoende. De kinderen houden beppe om de beurt wat in de gaten.
Juf Visser (kijkt wat ongemakkelijk rond): Okee.

(Dit ritueel gat zo’n vijftien minuten door. Er is veel geroezemoes. Soms een uitroep als er een pot zilveruitjes omvalt of als de opscheplepel van de appelmoes te hard in de kom wordt teruggezet en de appelmoes hoog opspat. Beppe keert weer terug aan tafel, bakker Beerstra is vertrokken en oom Jaap krijgt, ondanks zijn verwoede pogingen bij de juf geen poot aan de grond.)

(De telefoon gaat over, heit knikt naar Jelske, die naar het toestel rent).
Jelske: Met accountantskantoor Van der Meulen (Jelske kijkt naar heit, die zijn pink opsteekt): Nee, die is er niet, om half drie is mijn vader weer op het kantoor.
Heit (wat verontschuldigend tegen de juf): Ach, dit is eigenlijk niet liegen. Ze bellen wel weer. Mijn pink betekent nee en als ik zin en tijd heb, dan steek ik mijn duim op voor een ja. Weet u trouwens dat dit jaar de regeling voor buitengewone lasten is versoepeld, ook voor ambtenaren? U kunt nog tot eind december…
Mem: Anne!
Heit: lekker, hè, die spekjes, die kocht ik van boer Benedictus, een halve koe in de vriezer is voordelig hoor, scheelt heel wat. Zo koop ik binnenkort 50 kg scharretjes van Vishandel Spijkerboer, en..
(Buiten, op straat naast het bushokje, verzamelen zich een stuk of vijf jongens, die een slow handclap doen en luid scanderen: Voet-Bal-Len!)
Mem: Laatste ronde, de jongens moeten naar school. Neem de voetbal maar mee. En na schooltijd mogen jullie ieder drie kameraden meenemen.

Heit: Het is tien voor één, de briefjes inleveren bij Piet.
Piet (staat alvast op): Ik ga de standen wel even in het kantoor uitrekenen, dan kan Willem het nog controleren. Vanavond volgt de uitslag.
Heit: Ho ho, eerst nog lezen. Tjitske is aan de beurt. (Tegen Jacob die al met de kinderbijbel aan komt zetten): Jacob mag morgen weer uit de kinderbijbel lezen. (Tegen de juf fluisterend en tegelijk knipogend): Nou ja, lezen, Jacob doet alsof hij leest. Hij heeft de verhalen onthouden en vertelt ze na vanuit zijn geheugen, je hoort geen verschil met lezen. Vier jaar!
Tjitske vol trots: weer verder bij Nico de Mus?
Heit: Nicodémus, weet je nog, ja ga daar maar verder in Johannes 19.
(De stilte keert terug en Tjitske leest serieus en kraakhelder het Bijbelfragment).
(Na afloop daarvan stormen beide jarige jongens van tafel nog voordat heit ’Sssttt’ als beginteken voor het gebedsprevelementje heeft kunnen laten horen)
Heit: Nou ja, ze zijn jarig hè….