Wat ga ik tegenkomen in Hardenberg op 21 november? Geen gekkigheid met bubbels, liflafjes, of een overdaad aan bloemen maar gewoon schitterende muziek in de Stephanuskerk, een rechthoekige sobere kerkdoos met een ingenieus schrootjesplafond dat een perfecte akoestiek biedt en een orgel dat, roodbruin gekwast en piekfijn gerestaureerd, staat te shinen en te spinnen als een gerestaureerde Jaguar op een autobeurs. Een mevrouw in gele panteroutfit loopt naar voren, checkt de microfoon en knipt een lampje aan en de orgelcommissievoorzitter verwelkomt ons. We horen dat het orgel, stammend uit de loopfietstijd, elke vijftig jaar werd gefacelift. Door twee eeuwen heen werd het een bescheiden en rond klinkend orgel dat ‘heel lekker speelt’, aldus E. de Jong.

Dat het heel lekker speelt horen we de volgende vijf kwartier. Dat is de broers Euwe en Sybolt de Jong, meer dan kundig bijgestaan door sopraan Lette Vos, wel toevertrouwd. Scheuer klinkt als een gefinetunede achtcilinder, goed als het op power aankomt en schitterend als het klein moet zijn, bijvoorbeeld als echoënde grote broer van een kistharmonium. En weer: geen opsmuk, feestkleuren en -kleren voor de musici maar stemmige grijzen en zwarten. Ik voel en zie overal de ingetogenheid van Maarten ’t Hart. De muziek van Höpner, Bach, Piazza en arrangementen van Euwe de Jong zorgt voor genoeg kleur.

Dat het feest is zullen we weten: niet vaak werd Scheuer zo liefdevol vierhandig bepoteld, geaaid, gekneed, gemasseerd als nu door de broers. Na twee koraalbewerkingen van Freu dich sehr, o meine Seele (van JSB en Christian <what’s in a name> Gottlob Hopner) wordt Bachs Preludium in C groot in twee versies gespeeld. Aan het honderdkoppige publiek, opvallend genoeg merendeels mannen, de vraag welk van de twee de post-copitationum versie is. Da’s een makkie, de tweede ademt een sfeer van bevrediging en voldoening terwijl de eerste een is van een enigszins wilde onstuimigheid, die klaarblijkelijk ook bij Bach past. Weer heel andere geluiden en sferen ontstaan bij Ich steh mit einem Fuss im Grabe. Nog even Piazza tussendoor en dan snel verder met Bach: we beluisteren het op twee harmoniums gespeelde Rondeau BWV 1067/7 en Air-plus. Vos’ stem komt goed uit en past bij de orgels als vrolijkheid in theaters.

Het Peerd van Ome Loeks wordt in quizstijl in zeven smaken opgediend: Mendelssohn, Reger, Händel, Satie (!), Mozart, Bach en Chopin. En voor The Sally Garden beluisteren we nog de Bach-uitsmijters Ertot uns en een preludium en koraal over Ein Feste Burg enz. Streekgenoot Scheuer (geboren in Emlichheim en later wonend en werkzaam in Coevorden) zal zich rustig en tevreden glimlachend in zijn graf hebben kunnen omdraaien. Wat een mooi orgel.

25 jaar en meer dan 56.000 You Tube-abonnees, dat belooft wat. Het zomeravondconcert in de Jozefkerk in Assen trekt in aantal zo’n 1,5‰ van die abonnees. Niet gehinderd door wat straatruis van het inpakken van enkele gepimpte raceauto’s speelt Van Hoef een lekker gevarieerd programma, van Bach tot Van Hoef en van Asma tot Händel via weer Van Hoef. Het mooiste moment was toen ik de tune van de kinderfilm Babe hoorde in het slotstuk van Saint Saëns. Van Hoef balanceert gedurfd tussen eigen werk, bewerkingen van geestelijke liederen en ijzeren klassiek repertoire. Daarvan is de Passacaglia en Fuga van Bach wel ongeveer het toppunt, direct gevolgd door Griegs In the hall of the Mountain King uit de Peer Gynt Suite: kort, vrolijk en grappig. De lage tonen uit de Passacaglia komen lekker in je middenrif binnen en zorgen voor een prettige mix van opwinding en rust; dit werk werd zeker vijftien minuten uitgesponnen. Ongeveer 40 keer hoorde ik het thema, onberispelijk gespeeld, in allerlei muzikale tinten voorbijkomen. Het Allegro con brio uit Sonate I van Mailly viel een beetje tegen. Het aangekondigde vuurwerk waarbij alle registers open zouden gaan bleef wat bleekjes. De opening met een liedbewerking van God is getrouw, enz. zette de toon: schitterende orgelmuziek van een Frankie de Jong van de orgelmuziek, of nou ja… Van Hoefs eigen stuk Trumpet Tune, een mooi trompetdeuntje, maar voor mij te weinig trompet, deed me aan een middeleeuwse melodie denken. Heel sensitief en meditatief vond ik de improv van Nearer my God to thee, waarvan ik hoop dat het bij mijn en wat mij betreft bij ieders crematie gespeeld zal worden, schit-te-rend.

Voor een orgelconcert trekt Van Hoef een aardige pluk publiek. Zou hij de relilijn wat loslaten en bijvoorbeeld de Aria over Psalm 121 van Propitius en Asma’s Verlosser, vriend, gij hoop en lust inruilen voor Flight of the bumblebee of, nog beter een eigen bewerking van, pak ‘m beet Bella Ciao, Space Oddity van David Bowie of iets uit het vroege werk van Crossby, Stills, Nash & Young en een sexy bewerking van de Champions League Hymne, dan zou je een breder = jonger publiek bereiken. Het hoeft geen Ali B te worden, maar het mag nog wel wat wilder, sexyer en hipper. Nog even terug naar Saint Saëns: een heerlijke inzet die naadloos naar de Babe-melodie overgaat: kippenvel, douze points. Mijn metgezel, grossierster in understatements, mompelde, voor haar doen in overcomplimenteuze bewoordingen: ‘Dit vind ik wèl leuk.’

Met de rug naar het orgel zitten is nooit heel fijn, maar deze organisatorische imperfectie werd goedgemaakt door enkele <bescheiden> tv-schermen, die de hand- en vingerposities en de registermanipulaties van Gerts assistent mooi toonden. En voor diegenen die af en toe even wegsoesden was het prettig dat het repertoire werd beschreven in beeld.

Drie concerten in twee dagen, dat is in Leipzig een makkie. In het weekend worden er in de Thomaskirche en de Nicolai Kirche allerlei concerten georganiseerd. Eintrittspreise zijn vaak € 2,- maar dan moet je ook een prevelement van een Pfarrer(in) voor lief nemen. Die van de Nicolai Kirche gaf desgevraagd als reden dat men op zeker moment meer waar voor het geld wilde bieden.  In het pinksterweekend wordt Leipzig overspoeld door duizenden verkleden die Gothicje spelen. Het ‘Wave Gotik Treffen’ trekt liefhebbers uit alle hoeken en gaten uit Duitsland en ver daarbuiten. We zien zwaar opgemaakte amateurpolitici van de Grünen, boerinnen uit de Harz, leraressen algebra en Duits uit München en makelaars en ambtenaren uit het Rijnland. Eerst veronderstelde ik nog dat het woord ‘schwarz’ zou duiden op de zwarte kousen die elkaar met Pinksteren zouden komen opwekken en opladen als een accukabel een tot op de draad versleten accu, maar nee, schwarz is de kleur van de make-up, de steeds buitenissiger gewaden en attributen van de ware liefhebbers. 

Pfarrerin Britta Taddiken had met d’r lange zwarte toga alles van een onversneden Gothic Witch, maar was het niet. Ze opende de muzieksessies in Bachs Thomaskirche met een verwijzing naar de ontmoeting tussen Queen E. en Donald T. De tweede sessie op zaterdag was aangekondigd als Bachs Motette, maar deze tekst moet men maar nemen als bijbelteksten, homeopatische recepten of vennootschapsbelastingaangiften van Shell: geloof ze of onderzoek ze. Maar ze komt ermee weg. Natuurlijk leggen Bartholdy, Brahms, Altnikol, Eccard en Thomas het af tegen Johan Sebastian Bach, van wie de eerste drie Coro-regels alle Leipzigse Gothicmuziek wegblazen als een fabrieksventilator Tata Steels fijnstof. Op vrijdag zitten er 300 en op zaterdag 500 toeschouwers in de kerkruimte. Stijfjes, de blikken gericht op de plafonds en de vloertegels en niet zelden de ogen gesloten als de pre-orgastische fase op het aanrechtblad in het weekend. Schitterende muziek. Bijna zeventig jongens en jonge mannen, zingen, in toom gehouden door cantor <what’s in a name> Gotthold Schwarz, met een klasse, een ingetogen gratie en een expressieve uitbundigheid als Friese eerstepremiepaarden rennen op Amelandse dijken.  De oude Johan Sebastian, geplet onder een met bloemen overladen zerk buiten, geniet mee, weten wij.

Een week nadat we Arjan Lubach in zijn nieuwste show aandacht horen besteden aan orgelmuziek, zitten we in Leipzig op de eerste rang. Maria Wolfsberger speelt op zaterdag in de Nicolai Kirche op het Ladegast-Eule orgel (met meer dan 8.600 pijpen het grootste orgel in Sachsen) stukken van Buxtehude, Scheidt, Bach, Messiaen, Reger en Noetzel. De Drei Variationen Choralbearbeiting über <<Veni Creaotor spiritus>> komen het best uit de verf. Het lichtroze en het mint van de pilaren en de plafonds doen prettig profaan aan, evenals een handvol Gothics die de maagdelijk witte kerkbanken sieren.

Duitsland: stuur de jongens van het Thomanerchor naar het EurovisieSongFestival en hark met gemak en een jeugdig-brute brille de douze points van alle landen binnen als Frans Timmermans stemmen van liberalen.

Als Bach een combi van Pele, Cruijff en Messi in één is, dan is Gijs Boelen de Donny van de Beek van het orgel. Boelen speelt Bach, Händel, Franck en Boelen. Omgezet in een persoonlijke lijst wordt dat: I: Bach, II: Boelen en Händel en Franck gedeeld op III. Zeer jammer dat Boelens eigen compositie Moto Ostinato niet te beluisteren is op YouTube; via Google kom je bij Petr Eben i.p.v. bij Boelen. Ook zijn Arabische Dans vind ik, na 43 seconden zoeken <en dat is voor internetsurfers verrekte lang> niet terug, ook niet op Boelens eigen website [waarop wel fragmenten van ander, ook lang niet misselijk werk, bijvoorbeeld van Einaudi, zijn te beluisteren]¹. Mijn Donny-van-de-Beek-vergelijking vindt onder de concertbezoekers geen weerklank behalve glazige ogen; dit is een bewijs van wat ik de orgelmuziekbubbel noem. Terug naar de muziek. Bach = een combi van Pele, Cruijff en Messi: de uniciteit en de kwaliteiten zijn ongeëvenaard. Boelen is een jonge organist, een allround middenvelder met zowel aanvallende als defensieve kwaliteiten, een veelzijdige voor wie wat op een exceptioneel complex muziekinstrument beuken en timmeren en vlijen en zoekend tasten en strelen en aaien en uitdagend masseren niet genoeg is, nee, hij componeert zelf. Daarmee ontstijgt hij het leger van uitvoerende musici en wordt een, eh kunstenaar. Niet een uitvoerder of namaker maar een maker. 

Terug naar het concert (op 29 mei ’19 in Coevorden, entree € 9,-). Waarom Boelen met Bach begint is een raadsel, maar daarmee zijn de verwachtingen gelijk hoog gespannen. Na de eerste seconden hoor je het al: hier speelt een topper, Ajax-waardig. Soms inhouden, pingelen, diep over links of rechts, een schijnbeweginkje, een verrassend schot op doel maar nooit schwalbes, overtredingen en shirtjetrekken. Bij een onverwachte situatie, een tweede bal op het veld: gewoon rustig opnieuw beginnen. We slaan Händel en Franck maar even over, the usual suspects zeg maar, prachtmuziek daar niet van en gaan naar Boelens eigen werk: Moto Ostinato. Veelvuldig herhaalde thema’s, ik noteer vier +’jes. Ik verbeeld me zelfs dat het swingt. Geen wonder. In de bijsluiter noemt Boelen invloeden van de symfonische rock en de jazz. En de Arabische dans brengt je naar de allermooiste stegen van de verlokkelijkste Marokkaanse kasbahs, je ruikt de kruiden, de hashiesh, je voelt de zinnenprikkelende zon en de verleidelijke blikken onder halve sluiers en als je niet oplet word je gebeten door een muzikale slang die zich uitrekt om de dansmuziek te horen en net als je een biljet van € 10,- onder een riempje om een snel bewegende buik van een sensueel dansende schone wil steken, is het voorbij.

En waarom dan toch maar een veertig bezoekers? De orgelmuziek moet uit haar zelfgecreëerde bubbel komen. De deuren open. Orgels staan vaak in slecht toegankelijke kerkgebouwen. Het lijkt erop dat de belangstelling voor orgelmuziek gelijke tred houdt met leegloop bij de gastheer. Net zoals Cruyff Foundation met Cruyff courts in stadswijken de jeugd barrièrevrij aan het voetballen krijgt moeten de Boelens van deze tijd orgels op platte karren monteren, de Champions League Hymne bewerken, Ed Sheeran, Duncan Laurence, Franse en Amerikaanse (en vooruit) Nederlandse rappers en zich op markten, sta(t)(d)ionspleinen, op festivals enz. enz. vertonen. Als de bliksem, nu het nog kan.

¹Herstel: een fragment van Arabische Dans staat wel op Boelens website. Ik vind het na 2.14 minuten zoeken.

Met aanjagers/zangers Anne de Blok en Stephan Peters waait er een muzikale wind door de Grote Kerk in Emmen die de bezoekers vrolijk stemt. De band Shaffy 85 speelt de witkalk van de muren en de antieke kroonluchters vibreren zichtbaar, een beetje als het ingetogen publiek dat staand het slotnummer meezingt. Expressief, enthousiast, opzwepend, speels, beweeglijk, inventief, gevoelig, spontaan en vooral muzikaal tot op het bot zijn ze alle vijf: zangeres, actrice, sing&songwriter, theatermaakster en presentatrice Anne de Blok, zanger Stephan Peters (studeerde cum laude af aan het conservatorium), pianist Jochem le Cointre (studeerde aan de New York Piano Academy), bassist (¡Broeia!- en Doppler Trio-lid) Floris Jan van den Berg en drummer Tim Hennekes (21, winnaar van Outstanding Talent Award).

Twee uitstekende keuzen had Rotary Emmen gemaakt met Shelterbox als goed doel en als muzikale act Shaffy 85. De soms toch wat stoffige muziek van chansonnier Shaffy en List kreeg met deze vijf jonge gasten een push up, een boost, een extra vibe. En in de pauze was er voldoende tijd om even naar de kunst aan de muren te kijken, bij te praten over skioorden, de aftrekbaarheid van voorjaarsvakantiekosten voor burn-outlijders, op te scheppen over de kinderen, de nieuwe leasebak of de beste tijd op de Col-du-Vam, en te genieten van een drankje en de retrohapjes leverworst, salamischijfjes, minibifiworstjes, droge worst en komkommerschijfjes: Rotary Emmen -never a dull moment.

Het best zijn de zangers als de beide markante barkrukken worden gelaten voor wat ze zijn zodat Anne en Stephan de zaal kunnen betoveren met een superstrak dansje voor het podium en hun aanstekelijk vrolijke zang. De nummers Houd van mij als de wind, het schitterende, meer dan 100 jaar oude Mens durf te leven (van Dirk Witte), De een wil de ander, Zo triest (om een vrouw), het tijdloze An en Jan en veel meer werden afgewisseld met goede instrumentale solo’s: een schitterend jazzy uitgewerkt Laat me van pianist Le Cointre (die op afstand iets wegheeft van een juveniele  uitvoering van Guy Verhofstadt) en een langzaam startende en opzwepend eindigende drumsolo van Hennekes vervoerden het publiek, dat met zo’n 170 koppen de zaal zo goed als vulde. Het overbekende Sammy werd graag, zij het bij vlagen nogal a-ritmisch en tegen het valse aan, meegezongen, evenals het overbekende, bijna religieuze Zing, bid, huil, lach, werk enzovoort.

Het gaat bij Kerst in Contrast om de herkenning van de muziek en om het sentiment van Kerst. We  worden verrast met de mooist denkbare muziek die van alle kanten naar het centrale podium stroomt waarna de twee viermans koren in wisselende opstellingen hun loepzuivere zang ten gehore brengen. Het grote kerkorgel, twee koffer- of kistorgels, een alt-viool en een sax completeren het geheel. Heb je de vorige edities van het De Jong & De Jong-kerstspektakel bijgewoond dan zijn het herkenbare melodieën en enkele verrassingen. Kerst is: gekieteld worden met fijne muziek. De in een zijbeuk opgestelde foeilelijke kerstboom benadrukt de kwaliteit van de muziek. De teksten zijn van minder belang. Had het publiek na afloop te horen gekregen dat driekwart van de teksten was vervangen door in het Catalaans, het Latijn en Middelnederlands vertaalde teksten uit de Allerhandefolder, niemand had het gemerkt.  Vooral het zeventiende-eeuwse Catalaanse Fum Fum Fum illustreert deze stelling. 

Je ziet de twee broers die passievol, nauwgezet en meer dan vakkundig musiceren en anderen successen gunnen met, het kan niet genoeg worden gezegd: zeldzaam mooie muziek. Zeldzaam goed uitgevoerd ook. Zeker twee derde van de in een carré om het podium klaarstaande stoelen is verkocht. De prijzen variëren van € 20,- tot € 35,-. In tijden dat de kerken hun uiterste best doen gasten uit de kerken weg te jagen en er weg te houden, is deze publieke belangstelling een prestatie. Zat zeker 75 % van de bezoekers tot vorig jaar bij orgelconcerten op een slechte plaats, nu is met de carrévorm het ei van Columbus uitgebroed. Niet meer buiten in de kou wachten, niet meer rennen om een pilaarvrije plaats; deze opzet biedt alom vrij zicht.

Terugkijkend op het concert kost het moeite niet in elke zin de overtreffende trap te gebruiken. Prachtige jonge stemmen, prachtige kistorgeltjes, een uitmuntende, bijna geile, jazzy sax en een koele, smeltende, altviool. Zelfs afleidende geluiden als een lelijk hoestje, een uit de handen vallende telefoon, een opgevoerde, knetterende Aprilia SRV850 op straat achter de ongeïsoleerde kerkraampjes zorgden eerder voor een glimlach, een beetje als de opluchtende darmontluchtinkjes van een stokoude, dove tante na een copieus kerstmaal, dan voor overlast. De gewone wereld is niet ver, denk je dan even. Eindelijk wordt de kerk gebruikt waar zij het geschiktst voor is. Nu de galmende stemmen van door mensen uitgevonden en uitgemolken religies in het slop zitten, wordt de kerkruimte te gelde gemaakt met verrekt goede muziek.

Heel soms bekruipt me de angst dat de musici te veel willen. Maar dat valt mee, de ambities worden waargemaakt. Het meest interessant is The Lamb, waarbij sopraan Lette Vos een stuk van Tavener in zeven noten zingt waarbij de countertenor in spiegelbeeld antwoordt. Dankzij de toelichting herkennen we de complicaties en ruilen we ‘vloekend’ in voor ‘razendknap’. Het grootste compliment is wellicht dat mijn muziekmaat, iemand die, understatement van het jaar, niet gek is op kerkorgelmuziek, haar zelfs voor aanstichters van misofonie houdt, zeg maar mijn heilige Maria die kan vloeken als een bootwerker en wier muzikale smaak stopt bij Edje Sheeran, The Pointer Sisters en U2, niet in slaap dommelt maar na afloop enthou haar plaats boven de zerkencollectie verlaat. En dat komt geheel op het conto van de broers Euwe en Sybolt, die kunnen spelen alsof ze één zijn. Deze keer hebben ze zichzelf bij de uitvoering een bescheiden plaats toebedeeld. Martini’s huisorgel wordt helaas slechts enkele malen bespeeld. De harmoniums, centraal op het podium opgesteld iets vaker, maar de meeste aandacht gaat, terecht, uit naar de acht superstemmen. Euwe lijkt de organisator en Sybolt de rechter hand Bachs. Meer dan 100 arrangementen maakte hij van de geluidskunstenaar.

De presentatie was deze keer in handen van Annette Timmer. Zij vertelde met fluwelen stem, godzijdank rekening houdend met de akoestiek en aldus woorden in lettergrepen verdelend als een juf voor groep één allerlei faits divers, o.a. dat het Schnitger/Hinsz-orgel maar liefst 3500 pijpen telt en 35 registers en dat Euwe de Jongs O Magnum Mysterium echt mysterieus is. De bijzin dat als je alle pijpen achter elkaar legt je een deel van de Randje-Drenthe fietsroute kan beleggen, denk ik er zelf maar achteraan. Een schitterende muziekavond. Volgend jaar weer!

Prima koor, uitstekend orkest, heel goede solisten, vakkundige dirigent, aangename akoestiek, redelijke stoelen, matige catering¹, povere publieksorganisatie², professioneel programmaboekje en ge-wel-di-ge muziek. De balans tussen het orkest en het zestigkoppige koor is stevig als een duwbootconstructie op een rivier. Bij de start houd ik mijn hart vast: we tellen slechts vijftien mannen. Maar het gaat (net) goed. Binnenkort bestaat het koor 75 jaar, als die verrekte griep zich maar gedeisd houdt …

Het koor is in drie rijen verdeeld. Dat zouden, gezien de curieuze breedte van de zaal (de G. H. kerk te Emmen) ook twee hebben kunnen zijn. Voor het publiek is het jammer dat sommige koorleden bij de meest simpele teksten naar de bladmuziek blijven turen als koningskinderen naar hun belastingvrijstellingen.

Toonkunstkoor Emmen met v.l.n.r. Van Heel, Janssen, Ziegler en Raykov

Klinkt de start van Bachs Magnificat nog wat onzeker, gaandeweg het concert, zeg maar vanaf het Fecit Potentiam en vooral bij Suscepit Israel, wordt het echt muziek. Vooral de sopranen spetteren en laten de systeemplafondplaten trillen. De muziek leidt me helemaal af van de bestudering van de op een tattoo gelijkende, met glittertjes ingezette mouweinden van soliste Helena Van Heels robe. En wow wat hebben de solisten Henrieke Janssen, Evelyn Ziegler, Daniël Vecht die stevig op Sven Kramer lijkt  en Mattijs Hoogendijk een goede inbreng, een beetje als de teamleiders in een schoolorganisatie.

In Vivaldi’s Gloria hoor je goed dat Bach net wat meer noten nodig had voor zijn meesterwerken dan deze Italiaan en later ook Mozart met zijn Krönungsmesse. De start met Gloria in exelsis Deo belooft wat: lekker weinig tekst en een goede koorpresentatie. De mannen zijn zelfs heerlijk bezig in het Qui tollis peccata mundi. Dirigent Iassen Raykov heeft soms maar minimale handbewegingen nodig om het koor te leiden naar wat de componisten bedoelden.

Er is wat verwarring na afloop van het eerste deel, mag er nu wel of niet geklapt worden. Deze klapkramp veroorzaakt een koddig tafereel wanneer het publiek applaudisseert als de solisten al halverwege de koffiekamer zijn. Brrr.  Klassiekemuziekuitvoeringen zouden nog leuker worden als de musici niet steeds zouden doen alsof hun concentratie bij het minste of geringste applaus zou oplossen als publieksdorst bij het gemis van een lekker pauzedrankje.

Dan de Krönungsmesse van Mozart. Er wordt van harte gemusiceerd, het koor zingt bij vlagen voluit en ongeremd en in een prachtige combi met de solisten. Een krakende stoel, papiergeritsel, onverstaanbare teksten, wie maalt daarom bij het horen van het Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus en Agnus Dei: prachtig, prachtig.

¹Koffie en thee voor € 1,- uit kannen schenken in de pauze kan eigenlijk niet meer. Inruilen voor flesjes fris, bier en glaasjes wijn.

²Stoelen vrij houden voor sponsoren, brrr. Op de eerste rij heb je dan twaalf lege plaatsen voor typen die betalen om maar niet te hoeven komen.