De Reitemakersrijge wordt opnieuw bestraat. Een lekker gevoel, een beetje alsof het doorgezakte matras wordt vervangen. De vale oude gele klinkers worden quasi liefdevol met ongevoelige blikkerende metalen tanden van een 100% elektrische gele KnikMops 180 van Avitec Infra & Milieu opgelicht, met een brute touch, maar met beleid geschud als een goudzoeker die zandkorrels zeeft, en in een Gjaltema container gedumpt met het geluid van tien drummers die les krijgen in een betonnen ruimte met slechte akoestiek. Met een gelijkmatige piep rijdt de KnikMops achteruit en herhaalt het kunstje. Er zit ritme in. Een trage maat. Opgenomen en versneld afgespeeld zou het de beat van Afro-Cuban jazz kunnen zijn met Coltrane invloeden uit de tijd dat Coltrane nog aan de oostkust musiceerde.

Een ploeg mannen werkt gestaag door. Glundere koppen. Vriendelijke praats. Waar zijn de vrouwen nu, hè? Hè? De baan wordt uitgevlakt, een enkele draad gespannen en dan volgt het vlijen van nieuwe gele steentjes. Als een Drentse ollebollekeschrijver die woorden en zinnen weegt, meet en past, worden de nieuwe paden gemaakt. Verderop worden de groffe straatklinkers opnieuw gelegd, niet vlak maar met een lichte bolling, bijna perfect als de buik van een vijfenzestigjarige racefietser die een beginnend buikje aanspant, en profil voor de spiegel in de badkamer staand net voor de binnenkomst van vrouw I: pure kunst.

Trottoirbanden worden door twee mannen met een ingenieuze grijptang opgetild, schoon geborsteld en na een paar uurtjes rust weer langs een lijn gelegd. Strak als de kolommen van witwasfraude opsporende ABN-accountmanagers. Een paar roeken, wat gebeurt hier in vredesnaam denkend, klapwieken voorbij. Duiven knikken met hun wiebelige nekjes. Onrustig. Vrouwen met te felgeel gekleurde regenjassen en zogenaamd voor alle jaargetijden geschikte rode Annymolilaarsjes blijven, de spiermassa’s bewonderend en stiekem fotograferend, onhoorbaar kreetjes slakend, staan.

Een klinkersnijder komt overeind. Zijn bijnaam: de man met rubberen meniscussen. Meer dan een uur zit hij onafgebroken naast een machientje dat met een druk op de knop klinkers splijt of op de millimeter nauwkeurig inkort. Geroutineerd klopt hij zand van zijn met rubberen kappen bedekte knieën, schudt de spieren los, draait een peuk en negeert lokkend geroep van aangrenzende studentes kunstmatige intelligentie op zoek naar een weekendklusje en dwingende whatsappjes van zijn nieuwste vriendin. Wacht, daar is de trilplaatjongen, wie kan fijner trillen dan hij? Heerlijk kabaal stuitert van de Minervamuren langs het glaswerk van de Blockhouseparkeerterrein-uitgang naar onze gevel.

Snel door naar een shot beeldende kunst van Dik Breunis, een senior die kortgeleden tot de Ploeg toetrad. Blikvanger is Kim Yung Un. De megalomane dictator, die zijn land kort en klein en slank houdt als hedendaagse triathlontrainers hun pupillen, is statig , bollig en buikig in hout vormgegeven. We zien Bolke-de-Beer-proporties terwijl Breunis de anekdotiek juist wil vermijden. In Breunis’ atelier wordt gewerkt aan een sober uitgevoerde kerk op een terp. Associaties met einde-der-tijden verhalen komen op, waarbij de laatste overlevers natuurlijk onverschrokken goddeloze vrije Friezen op een terp zijn. Breunis gaat de Ploeg versterken.

Rondwandelend in het atelier van Harriët Geertjes zien we veel portretten en bomen in herfsttooi, door manen uitgelicht als lingerie-etalages in kersttijd. Waar je ook kijkt: portretten. Meest vrouwen, veel met geloken ogen of devoot naar elders kijkend. Brave of lieve libido killing vrouwen die hier gerust met het vreselijke woord dames mogen worden aangeduid, maar, denk ik hoopvol, schijn kan bedriegen, daar hebben we Paul Verhoevens Benedetta niet voor nodig: een op het oog vrome vrouw die aan een vriendin en een, in een bijbel verstopte, houten fallus nog niet genoeg had. Voor kunstliefhebbers is op het verkeerde been worden gezet een conditio sine qua non. We zien Hedy d’Ancona, maar zij is hier, dixit de schilder, iemand anders. Dan een treffend zelfportret van Geertjes die bewijst dat schoonheid vergankelijk is zonder dat het lelijkheid wordt: een stoere vrouw met een begeesterde, fronsende, ongepolijste, geconcentreerde blik.

In Thesinge vertonen drie oudere jongeren, Reinier van den Berg, Marten van Holten en Huib van der Stelt onder de naam NOORDGANGERS in expoboerderij B4 hun kunsten. Mooie kunsten. Van Holten verbaast de kijker omdat hij zowaar minimalistische beeldelementjes toevoegt aan de lange en brede waddenvlakten waaraan hij verslaafd leek. Een miniem kerkje met een rood dakje bijvoorbeeld, waarschijnlijk de steeds kleinere rollen vervullende religies symboliserend. Huib van der Stelt lijkt geobsedeerd door het landschap dat bij vlagen zinderende vergezichten toont als symbool van de opwarmende aarde. De opgetaste stropakjes vliegen net niet in de fik. Reinier van den Berg biedt variatie met in hectische kleuren beschilderde en secuur gezaagde supermultiplexen panelen.

De mannen presenteren een mooi vormgegeven folder met jongehondenpraat als ‘aan de kaak stellen, dat het nou eens anders moet, dynamischer, kunst als belevenis, initiëren, bruisen op het land, eigenzinnige kunstenaars, buiten het ‘gewone’. De lezer wordt al wat warm. Maar dan… De woorden lijken te contrasteren met de brave terminologie als ‘schoonheid van het landschap, hoe mooi de natuur is, landschappen in expressionistische stijl.’ Je vraagt je af wat er gebeurt als ze eens gedurende een jaar alle landschappelijke elementen (en mensen en dieren) elimineren. Maar toch: wat een mooie expositie in een chipwood kathedraal die als geen andere de wauwfactor verdient. De Noordgangers slaan een zijpad van de Ploeg in. Zouden dit nieuwe wegen kunnen zijn? Wie weet naar welke horizon.

Een keer tweede op de Groningse Vier Mijl en deelnemer aan Sterren op het Doek; en toch is het met haar nog goed gekomen. Beeldend kunstenaar Silvia Benniks in de Oosterpoort. Haar werk kenmerkt zich door meticuleuze precisie. We zien een meisjeshoofd dat samensmelt met een vogel. Op de achtergrond een oosters aandoend lijnenspel als de Stravaroute van een door hallucinogenen aangedreven hardloper. Ogen die verraden dat er wordt nagedacht over de kooktijd van een centraal afgebeeld kievitsei. Dat Benniks nog meer kan bewijst een schitterend portret van een vrouw. Ze wordt afgebeeld voor de Kalender van Boerenzonen die Campina de rug hebben toegekeerd, de tot ethisch inkeer gekomen Fiscaal Juristen of over hun rol in de slaventijd piekerende protestanten.

Elke plaats, wijk, stad, is vanuit zichzelf bekeken het centrum van de wereld. Dat geldt zeker voor de Reitemakersrijge op een zonnige zondag in oktober. Een dixie in de straat, schriklinten en extra verkeersborden voor buitenwijkbewoners versterken dat gevoel. Houd je niet van zweetgeur, voorbij stampende lopers van wie sommigen er een eer in stellen ongetraind aan de viermijlsloop mee te wandelen, dan is de openatelierdag van de Ploeg een mooi alternatief. Alleen voor vrienden en leden, dat dan weer wel. Hardlopers en Filistijnen houden ze bij de Ploeg deze keer, als bij een paaldansclubreünie die enkel oud-medewerkers en vaste klanten van het Hooge Laand toelaat, het liefst buiten de deur.

Op naar Gommer. De schilderijen van Annelies Gommer verbergen een mysterie. Ik doe mijn best schaars verlichte mistige steegjes en garages te zien. Maar ik zie een stokoude lerares algebra die ’s avonds tegen alle goed bedoelde adviezen in haar poedel uitlaat in een door motregen en flikkerende straatlantaarns versterkte schemering. Het diffuse vervreemdende schijnsel trekt scooterrijders aan die denken dat ze de moeder van een kroongetuigen verdedigende advocaat is. Jagend op een zilveren halsketting zijn ze van plan haar voor hetzelfde geld te doen, dat is met een Umarex Smith & Wesson waarvan de loop is ingekort om te leggen. Gommer relativeert mijn gedachten met een samenvattend: ‘Spanning, rust, verstilling, verhalen bij een dramatische lichtval.’

Ondertussen doet Groningen als een overjarige Steradenttablet zijn best te bruisen. Publiek wil renners en als postbodes sjokkende Frenkie de Jongs (in Spanje heet hij al El Tejero) aanmoedigen. Toekijken op terrassen. We zien zelfs hardlopers bier drinken. Mobiele AED’s slijten op deze middag meer dan na jaren hangen in na 17.00 uur gesloten buurthuizen en voetbalkantines. Het aardige van hardloopfestijnen, heel anders dan festivals of Vindicatfeestjes, is dat vuilnisbakken worden gebruikt.

Op de fiets naar Aduard, waar Reinier van den Berg zijn veelzijdigheid aan elke zijde van het dorp etaleert als een zonaanbidster haar lijf aan de zon. Na een gepimpte fietsenstalling bij Aduard-zuid nu ook RVS-banken in noord en oost. In zijn atelier: met water uitgezaagde platen multiplex die ‘adem’ in alle verschijningsvormen belichten. Van den Berg zoekt en vindt industriële toepassingen. Een schitterend vormgegeven bidbook moet de ‘ademserie’ de weg wijzen. Dat gaat, wed ik, wie weet in Den Bosch, lukken.

Voor een dorpsjongen is de move naar een provinciehoofdstad soms een schokje of zelfs schok. Denk aan een Afghaan die naar Apeldoorn verhuist. Een koningskind dat naar een kostschool moet. Een hengst die in een circus verzeild raakt. De dimensies veranderen als Remkes’ humeur en jeneverzucht en worden zowel kleiner als groter, losser als strenger, wijder als enger.

Ben je in een dorp gewend aan grote tuinen, in de stad moet je je behelpen met een gemeenschappelijke tuin en geveltuinen. Voor een goed begrip: dat zijn geen tegen de muur aan hangende tuinen, hoewel dat best kan hoor (¹), nee het zijn veertig centimeter diepe strookjes tuin pal tegen je gevel aan. En zo breed als je huis is, minus 40 cm aan de kopse kanten. Visualiseer het eens door aan een duimstok op het dak van een flat te denken. Zoiets dus. Dichtte J. C. Bloem (1887 – 1966) niet al ‘En dan: wat is natuur nog in dit land? Een stukje bos, ter grootte van een krant’?

De voordelen van geveltuinen zijn ontelbaar. Esthetische. Ecologische. Sociale. Economische. Je huis krijgt een make-over van jewelste: een saaie, lelijke, verweerde, uitgeslagen, bakstenen kolos krijgt iets puurs, verrassends, moois en zachts als een Catalaanse of Limburgse plattelandsvrouw na een bezoek aan een beautysalon (met een pas geopende epileerafdeling). Kostbaar hemelwater spoelt niet gelijk de riolen in om daar met uitgewaterd Leffe-Blond, coke- of covidresten te worden verdund, maar zet krulsla en Oost-Indische kers in bloei en groei. Voorbijgangers wenden niet geschrokken hun gezicht af alsof ze Danny Buys’ tattoos zien of hem horen vloeken en tieren, maar maken een ontspannen praatje met onkruidjes verwijderende eigenaren. Huizenwaarden stijgen als verkiezingspolls van Pieter Omtzigt.

Groningen kent diverse straten waar huis aan huis geveltuintjes zijn ingericht. Neem de Schuitemakersstraat. Het contrast met de Reitemakersrijge is groot. Zacht tegenover hard, groen tegenover roodgrijs, ecologisch verantwoord tegenover klimaatsceptisch. De gemeente, zich ervan bewust dat als je de klimaatdoelen wilt halen, je iets moet doen, bevordert uit alle macht de straatreparaties. Er is speciaal een behulpzame, binnen een paar uur op mails reagerende, ambtenaar voor aangesteld. Men heeft er zelfs een nieuw woord voor verzonnen: tegelwippen. Er worden wedstrijden aangegaan met andere provinciehoofdsteden waarbij Groningen, als haar FC in dubieuze kantoren van matchfixers, immer aan kop staat.

(¹) zie ook de ‘carton garden’ van Studio Carolijn Slottje

Projectontwikkelaars en roependen in de woestijn krijgen soms, en Minnesma van Urgenda altijd, pas na een kwart eeuw het gelijk aan hun zijde. Of de socialmediabrandstapel van de twitterintelligentsia. Toen in 1994 de nieuwbouw aan de Schuitemakersstraat en de Reitemakersrijge werd opgeleverd was er sprake van een unicum. Nou ja, unicum, helemaal uniek was het niet maar speciaal zeker. Het was de tijd dat het begrip ecologie nog wat onbekend was, als vrouwenrechten bij orthodoxe Joden, de voorloper van de Christen Unie, of de Taliban. De ontwikkelaars hadden niet voor parkeerpleinen gekozen, maar voor een gemeenschappelijke tuin op de binnenplaats.

We zien hier de invloed van visionairs, ecologen in de dop. En van de Gutmenschen die ooit hofjes in Groningen hadden aangelegd. Ongetwijfeld zal het eind vorige eeuw veel gesteggel hebben gegeven, want autobezitters hebben de neiging hun vuile karretje te koesteren als vrouwen familiejuwelen, D 66’ers onderwijsplannen en CDA’ers dolken en messen voor Pieter Omtzigt die in interne mails ‘teringhond’ werd genoemd. Het zal er, zo stel ik me fantaserend voor, heet aan toe zijn gegaan op rokerige zolderkamers, in buurthuisvergaderruimtes met gele sanseveria’s of nabij de meer dan 2000 halfvergane, gelijkvormige hijsblokken in de scheepvaartmuseumkantine.

We zien nu een schitterende tuin met strakke beukenheggen, kruisspinnen, (klim)hortensia’s, pissebedden in de voortplantmodus, onbestemde boompjes, spitsmuizen, vlieren, doffers en duivinnen die er even genoeg van hebben door onwetenden vliegende ratten genoemd te worden, hedera’s, zevenblad, jaarlingen en vaste planten. Bescheiden straatwerk met eenvoudige betontegels vormen rechte paden, niet romantisch meanderend maar hoekig als kinnen van Emmakapiteins in de A ten teken en bewijze dat de Nieuwe Zakelijkheid hier een revival doormaakt of, dit is wel Groningen hè, een kleine eeuw te laat vanuit Duitsland de randen van Groningens binnenstad aandoet, zou maar zo kunnen natuurlijk. Sommige dingen, perziken, buurtbesturen, paardenhoofdstellen en vrouwengeduld, worden beter naarmate ze meer tijd om te rijpen hebben.

De Schuitemakers hebben het geluk van de zon aan hun zijde, de Reitemakers hebben beschaduwde plaatsen. En stoepkrijters hebben beide kanten.

Vanaf de straat door de spijlen van de toegangshekken loerend, als verwarde Mesdagklanten die erin in plaats van eruit willen, zien we een tuin die beter hof genoemd werd, een stadse oase. Op wiebelende bankjes herkennen we genietende wijn slurpende ouden van dagen, die, als op commando van de wijkzuster, even de gemaksschoenen hebben uitgeschopt en kalknagels, eksterogen, wintertenen, spataderenen en gekloofde hielen wat frisse lucht en licht gunnen. Hierbij gadegeslagen door verwende merels, een verdwaald baltsend steenmartertje zoekend naar isolatiemateriaal voor zijn nachtverblijf, of een optocht woelratten.

Soms hebben planners en ontwikkelaars het gelijk aan hun zijde, zoals Minnesma het altijd heeft.